تاریخ روانشناسی (12): ابنسینا و «القانون فی طب»
ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا که در غرب به Avicenna مشهور است، شاید مهمترین فیلسوف و چیرهدستترین طبیب در سنّت اسلامی باشد. او نگارندهای پُرکار بود و در باب دامنهی وسیعی از موضوعات مرتبط به هستیشناسی، مابعدالطبیعه، معرفتشناسی و علمالنفس مطلب نوشته است. او از طریق تأثیری که بر توماس آکویناس نهاده در سنت فلسفهی غرب نیز تأثیری عمده داشته است. اثر عظیم ابنسینا در پزشکی، یعنی کتاب «القانون فی طب» که در سال 1025 میلادی تکمیل شد، دستکم تا قرن هفدهم مرجع شاخص طب در جهان اسلام و اروپا بود.
ابنسینا فرزند یک مأمور جمعآوری مالیات بود. او در سنین بسیار کم نشان داد که حافظه و هوش اعجابانگیزی دارد. ابنسینا در شانزده سالگی طبیب چیرهدستی شده بود. او در سالهای زندگیاش در نقش یک قاضی، یک معلم و یک صاحبمنصب سیاسی ایفای نقش کرد. او در دربارهای مختلف وزیر و طبیب نیز بود. با توجه به مشغولیات فراوان ابنسینا، جای شگفتی دارد که او چگونه در مقام یک محقق توانسته تا این حد مثمرثمر باشد. ابنسینا در زندگینامه خودنوشتش ادعا میکند که بیشتر نوشتههایش را بر پشت زین اسب به هنگام انجام مأموریتهای نظامی به رشتهی تحریر درآورده است.
ابنسینا در حوزهی روانشناسی، آزمایش فکری «انسان معلق» را مطرح کرد تا پدیدهی خودآگاهی را مورد پژوهش قرار دهد. این آزمایش از ما میخواهد که تصور کنیم در هوا معلقایم، بیآنکه هیچ چیزی با اندامهای حسیمان تماس داشته باشد. ابنسینا استدلال میکند که در این حالت ما همچنان میدانیم که وجود داریم. او نتیجه میگیرد که یک چنین خودآگاهیای حاکی از آن است که نفس، یا «خود»، از بدن جداست.
کتاب اول «القانون فی طب» به برهمکنش نفس و بدن در سلامت انسان پرداخته است. ابنسینا مفهوم کهن طبایع چهارگانه را به کار گرفت و چهار مزاجی را که با این طبایع در ارتباط است مفروض انگاشت. او معتقد بود که عادات ذهنی و عاطفی بر سلامت بدن ما اثر میگذارند، درعینحال بدن نیز بر ذهن و عواطف اثرگذار است. بنابراین ورزش اثر سودمندی بر سلامت ذهنی و عاطفی ما دارد. بدینسان، او برخی آموزههای روانشناسی سلامت مدرن را پیشبینی کرده است.
ترجمه از
Pickren, Wade. E, The Psychology Book: From Shamanism to Cutting-edge Neuroscience, 250 Milestones in the History of Psychology, Sterling New York, 2014.
کلمات کلیدی: تاریخ روانشناسی، روانشناسی، ابنسینا
